EKSPRESYONİST HAT SANATI NEDİR…?

Ekspresyonist hat, müslüman dünyasının çağdaş hat sanatının üçüncü türüdür. Son zamanların diğer hat eserleri gibi bu stil de ilgili batılı estetik hareketlerle ilişkilidir. Bunlar, Müslüman sanatı ve sanatçılarının son zamanlarda batılı sanatlar tarafından etkilenmesinin bir sonucudur. Ekspresyonist hattatlar İslami sanat mirasının kelimelerini kullanmakla birlikte onun gramerini örneklemekten çok uzaktırlar.

Ekspresyonist terimi genellikle büyük ölçüde bozulmuş ve abartılmış hislerin ya da hissi unsurların ön planda olduğu hat türünü tasnif için kullanılır. Ondokuzuncu yüzyıl sonları ve yirminci yüzyılda batı dünyasındaki modern bir hareket olarak ortaya çıkan ekspresyonizm kendi şahsi duygularını izleyiciye nakletmek isteyen sanatçıların çalışmalarıyla örneklendi. Aynı zamanda sunulan nesnelere, kişilere ya da olaylara şahsi, görsel ve hissi bir karşılık vermek istediler. Gayeleri realistik bir portreleme değildi. Böyle bir sanat hareketi temsil edilebileni, şahsi olanı içine alır. İslami sanatın soyut ve evrensel özellikleriyle uyumu büyük ölçüde eksiktir, hatta keskin bir zıddiyet seviyesindedir. Müslüman sanatçı, seyredeni şahsi olandan uzağa çekmeye ve ilahi olan üzerine teksif etmeye çalışmıştır. Ekspresyonist sanat ise insan duygularını, ruh hali portrelerini şahsi hisleri ve ilgileri vurgular. Daha yüksek seviyede bir varlığın kavranmasına doğru bir yükseliş olmaktan çok tabiata ve çoğunlukla onun en az yükselten ve ideal konularına bir düşüş anlamına gelmektedir.

Ekspresyonist sanatın tamamen yabancı temellerine rağmen çağdaş Müslüman hattatlardan bazıları bu estetik özellikleri İslami hatta uyarlamaya çalışmışlardır. İslami gelenek ve ideolojinin temel esasları yerine yabancı bir gelenekle o kadar iç içe görünmektedirler ki, bu garip ve gayri İslami metodla hat üretme çabalarının uygunsuzluğunu fark etmemektedirler. İslam mirasından motifler –Arap dilinin harf ve kelimelerini- kullanmakla birlikte bu tür çalışmalar batılı sanat geleneğinin bir parçası ve mahsülüdürler. Müslüman sanatçının canlanmasına bir katkısı olmadığı gibi Müslüman seyirciye de verecek çok az şeyi vardır. Bu türü İslam sanatı olarak değerlendirmenin batılı bir Hristiyana başörtüsü taktırarak ona Müslüman demekten çok büyük bir farkı yoktur.

FİGÜRATİF HAT SANATI NEDİR…?

Çağdaş hat sanatının ikinci kategorisi “Figüratif” olarak ifade edilebilir; figürlerle hat elemanlarını değişik şekillerde bir araya getirmektedir. Bazıları birbirlerine ekleme kombinasyonlarıdır, yani yazı ve figür motifleri sanat çalışmasında yalnızca bir araya getirilmişlerdir. Figüratif elemanlar İslami sanatın soyut yapısına daha iyi uyum sağlamaları için genelde stilize veya tabi halinden çıkarılmış yaprak ya da çiçek motifleriyle sınırlandırılmıştır. Hayvan ve insan figürleri Kur’an nüshalarında, cami, medrese süslemelerinde ya da dekorasyonlarında görülmezler, fakat mahalli amaçla kullanılan vasıta ve eşya üzerinde bulunurlar.

Hem geçmişte hem günümüzde İslam sanatında figürlerin yazı ile bir arada kullanılmalarının ikinci bir türü “resmetme” olarak nitelendirilebilecek metoddur. Bu tür tasarımlarda harfler geometrik, bitki, hayvan ya da insan figürüne uymaları için uzatılır, kısaltılır, çekilir, sıklıştırılır ya da eklemeler, burgular, daireler veya ilave işaret ve dolgularla zenginleştirilirler. Her Kur’an ayetinin yazılışında veya okunuşunda; risale veya mektubun başında kullanılan “besmele” (rahman ve Rahim olan Allah’ın adıyla) bu tür hat çalışmaları için çok uygun bir lafızdır.

Günümüzde hat sanatı kaynaştırma olarak adlandırılabilecek bir figüratif kombinasyona da sahiptir. Bunlarda harfler bitki, hayvan ya da insan motiflerine dönüştürülürler. Kelimenin ifade ettiği gibi kaynaştırma, tasarımı meydana getiren elemanların yani harf ve figürlerin birbirlerinden ayrılmasının imkansızlığını belirtir. Bu örneklerin harfleri, figüratif elemanları oluşturan parçalardır. Herhangi birinin çıkarılması tasarımı yok eder.

HAT SANATI TERİMLERİ

ABADİ KAĞIT
Ham ipekten yapılan bir kağıt türüdür. Dut ağacı elyafından da yapılır.

ABİR
Mürekkebe katılan güzel koku. Genellikle beyaz sandal, sümbül kökü, kırmızı gül, turunç ve iğde çiçekleri, narenciye otlarıyla bir miktar dövülmüş misk karışımıdır.

AHAR
Şap ve yumurta beyazının karışımından oluşan bir alaşım.

AHARLI KAĞIT
Bitki boyasıyla boyanmış kağıda ahar sürülerek elde edilen kağıt.

AKLAM-I SİTTE
Altı yazı türü demektir. Bu isimle anılan altı cins yazı birbirine tabi, ikili gruplar halinde şöyle gözden geçirilebilir: Sülüs-nesih, muhakkak-reyhani, tevkıi-rıka.

ALTIN MÜREKKEBİ
Özel bir şekilde dövülerek mikronla ölçülecek kadar inceltilmiş yüksek ayarlı altın varaklarının koyu arap zamkı mahlulü veya bal yardımıyla bir çini tabakta uzun emekle ezilmesi ve suyla yıkanıp süzülerek bir başka tabağın dibinde toplanması, bize bu mürekkebin esası olan altın zerrelerini verir.

AMME
Kur’an-ı Kerim’in 30. cüzü. Hattatlar bu cüzü Kur’an’dan ayrı yazarlardı.

BAĞA
Kaplumbağa kabuğu. Sıcak suda yumuşatılarak tesbih, kutu,baston,kaşık, tarak gibi eşyalar yapılır.

BEYZİ
Oval.

BEZEME
Hattın bezenmesi; tezyinat, süsleme.

BESMELE
“Bismillahirrahmanirrahim”in kısa ifadesi.

CELİ DİVANİ
Harekesiz yazılan divaninin XVI. asırda İstanbul’da doğan harekeli, süslü ve haşmetli şekline celi divani adı verilmiş, bu da devletin üst seviyedeki yazışmalarında kullanılmıştır.

ÇİVİT
Daha çok Yemen, Hindistan, Pakistan ve Çin’de yetişen bir tür ot. Bu ottan elde edilen koyu mavi boya. Kırmızı, yeşil, sarı renkli olanları varsa da daha ziyade koyu mavi olanı kullanılır.

DİVANİ
İran’da resmi yazışmalarda kullanılan ta’lik hattı Osmanlı’ya Akkoyunlular (1467-1501) yoluyla XV. asırda geldiğinde, kısa zamanda büyük bir şekil değişikliği geçirerek Divan-ı Hümayun’daki resmi yazışmalara mahsus olduğundan dolayı “divani” adını almıştır.

DER-KENAR
Esas yazının kenarlarına yazılan yazı. Çıkma yazı. Yazının/resmin alt ya da yan taraflarındaki boşluklara yazılan kısa not yazıları.

DELAİL-İ HAYRAT
Ayet, hadis ve duaları içine alan yazma kitap. Bazılarında Kabe ve Ravza-i Mutahhara’nın el çizimi minyatüre benzer resimleri vardır. Buna kısaca Delail veya Delail-i Şerife adları da verilir.

DELAİL
Ayet, hadis ve duaları içine alan yazma kitap. Bazılarında Kabe ve Ravza-i Mutahhara’nın el çizimi minyatüre benzer resimleri vardır. Buna kısaca Delail-i Hayrat veya Delail-i Şerife adları da verilir.

DELAİL-İ ŞERİFE
Ayet, hadis ve duaları içine alan yazma kitap. Bazılarında Kabe ve Ravza-i Mutahhara’nın el çizimi minyatüre benzer resimleri vardır. Buna kısaca Delail veya Delail-i Hayrat adları da verilir.

ENBUB
Kesildiği gibi kalan, ağzı düzeltilmemiş kalem.

EZ NEV
Yeniden. Üstadın talebesinin meşkıne koyduğu ve o kısımdaki yazıyı yeniden yamasını istediğini ifade eden kelime.

EKSPRESYONİST HAT SANATI
Ekspresyonist terimi genellikle büyük ölçüde bozulmuş ve abartılmış hislerin ya da hissi unsurların ön planda olduğu hat türünü tasnif için kullanılır.

EN’AM
Kur’an’ın bazı surelerinin yazıldığı kitapçık.

FASİH’ÜL-KALEM
Kaleminden çirkin yazı çıkmayan ve son derece güzel yazı yazan hattat.

FERSUDE
Eskimiş, yıpranmış, solmuş.

FETHA
Arapça’da üzerine konulduğu harfin “e” ya da “a” sesi ile okunmasını sağlayan eğimli düz çizgi şeklindeki işaret, hareke. “Üstün” de denir.

FERAĞ
Yazma eserlerde eserin son sayfasındaki son satırlara denir.

FİGÜRATİF HAT SANATI
Figüratif Hat Sanatı, figürlerle hat elemanlarını değişik şekillerde bir araya getirmektedir.

FERMAN
Ferman, kelime itibariyle emir, irade, buyruk anlamlarını taşır.

GARVA
Kesildiği halde henüz düzeltilmemiş kalem.

GUBARİ
Toz gibi, ince ve çok küçük karakterli yazı. Bir pirinç tanesi üzerine Kelime-i Şehadet yazılabilecek derecede küçük yazı. İnce şekilli hurde yazı. Yazıldığı hat türüne göre Nesih Gubarisi, Ta’lik Gubarisi gibi isimler alır.

HOKKA
Küçük Kutu” manasına gelen Arapça bir kelimedir. Eski hokkalara mürekkep doğrudan doğruya konulma; Lika denilen ham ipekten bir tutam, hokkanın içine yerleştirilip de mürekkep bunun üzerine dökülürse, lika, mürekkebi sünger gibi emer ve kalemin hafifçe likaya bastırılmasıyla, lüzumu kadar mürekkebi kalemin ağzını bular.

HİLYE-İ ŞERİFE
Süs anlamına gelen Arapça bir kelime. Hazreti Peygamberin vasıflarını anlatan hat eseri.

HİLYE
Süs anlamına gelen Arapça bir kelime. Hazreti Peygamberin vasıflarını anlatan hat eseri.

HURDE
Farsça küçük anlamında bir kelime. İnce karakterle yazılmış hat yazısı.

ITRİ
Uzun, girintili çıkıntılı yaprak motifi. Hat ve kitap süslemelerinde, tezhipte kullanılır. Itır yaprağına benzediği için bu adla anılır.

İ’CAM
Noktalama işlemi.

İCAZET
Hat öğrencisinin belirli seviyeye geldiğinde hocasından aldığı diploma, yeterlilik belgesi.
Kaynak: Bydigi Forum http://www.bydigi.net/kultur-sanat-bolumu/185932-hat-terimleri.html#post1445458

İCAZETNAME
Hat öğrencisinin belirli seviyeye geldiğinde hocasından aldığı diploma, yeterlilik belgesi.

İHCAM
Hat veya tezhipte harfi ya da motifi bir hamlede yazmak.

İHCAMSIZ
Hat veya tezhipte harfi ya da motifi bir kaç hareketle, duraklayarak yazmak.

İ’RAB
Hareke. Harekeleme işlemi.

İS MÜREKKEBİ
İs mürekkebinin terkibindeki is, yakılınca is veren bezir yağı, balmumu, neft yağı, gaz yağı gibi maddelerden elde edilir. Çıradan veya zeytinyağından çıkan is, çok yağlı olduğu için makbul sayılmaz. İs mürekkebinin terkibine giren ve onu kağıt üzerinde tespit eden arapzamkıdır. İs mürekkebi yapmak için pek çok formüller yazılı olarak devrimize kadar gelmiştir.

İSTİF
Yazı Düzenlemesi.

KALEMTIRAŞ
tig denilen kesici kısım, kıymetli malzemeden yapılmış sap ve bu ikisini birbirine bağlayan parazvanadan meydana gelir. Boyu 10-20 cm arasındadır.

KAĞIT
Hat sanatının en önemli malzemelerinden biri de kağıttır. Eskiden kağıtlar bugün olduğu gibi doğrudan doğruya yazı yazabilecek şekilde fabrikadan çıkmazdı. Hariçten (Çin, Hindistan, Buhara, Avrupa…) olsun, yerli imalathanelerden (Kağıthane, Yalova, Bursa, Beykoz…) olsun ; gelen kağıtlar, pürtüklü ve kalemin yürümesine müsait olmayan bir haldeydiler. Hatta bazıları mürekkebi yayarlardı.

KUFİ
Kufi denilen yazının en temelli karakteri geometrik olmasıdır. Kûfi’nin hangi çeşidi göz önünde bulundurulursa bulundurulsun, bu yazıda en çok göze çarpan şey,bütün mimarlık eserlerinde olduğu gibi, parçaların kanavayı meydana getiren parçacıkların dikey,yatay olmasıdır.

KUŞAK YAZISI
Cami ya da dini bir yapının iç duvarının tamamını veya bir kısmını bir şerit şeklinde kaplayan hat yazısı.

KETEBE
İmza. Hattatın eserine koyduğu imzası.

KIT’A
Tek bir kağıda yazılan yazı parçası.

KAFTAN GİYDİRMEK
Üstad tarafından, öğrencinin beğenilen harf, kelime veya cümlesinin daire içine alınarak başarısının taltif edilmesi.
Kaynak: Bydigi Forum http://www.bydigi.net/showthread.php?p=1445458

KAF-I TÜRKİ
“Kef” yazıldığı halde (g, ğ) olarak okunan kef harfi.

LAL MÜREKKEBİ
Lotur, Şekerci çöğeni, şap ve su belirli oranlarda karıştırılıp kaynatıldıktan sonra suyu alınır; bunun içine “kırmızböceği” nin kurutulmuşu, iyice dövülerek ilave edilir ve tekrar kaynatılır. Bu şekilde edilen lal mürekkebinin, pek cazip kırmızı rengi vardır.

LİKA
Hokkanın içine yerleştirilen ham ipekten bir tutam. Eski hokkalara mürekkep doğrudan doğruya konulmazdı. Mürekkep bunun üzerine dökülürse, lika, mürekkebi sünger gibi emer ve kalemin hafifçe likaya bastırılmasıyla, lüzumu kadar mürekkebi kalemin ağzını bular.

MAKTA’
Makta 2-3cm eni,10-20 cm boyu olan, 2-3mm kalındığında kemik veya fil dişi bir plakadır. Bağa ve sedeften yapılan da makbuldür.

MİSTAR (SATIRLIK)
Hat sanatında satır çizgilerini belirtmeye yarayan ve mıstar (satırlık) adıyla tanınan bir basit alet benimsenmiştir.

MÜFREDAT
Hat öğretiminde, elifba’da bulunan harflerin tek başlarına yazılması ve ikili olarak birbirlerine bağlanarak yazılması.

MÜREKKEBAT
Hat öğretiminde, öğrenciye terkip ve tertip yeteneği kazandıran, cümle şeklindeki yazı örneklerinin çalışılması.

MEŞK
Hat eğitimi veren hattatın, öğrencisine harflerin nasıl yazılacağını gösterdiği ders örneği.

MEŞKETMEK
Hocasının verdiği örneklere bakarak hat çalışmak.

MURAKKA’
Yazı parçalarından meydana gelen hat albümü.

MÜSENNA
Düz ve ters olarak yazılmış hat istifi. Simetrik. Soldaki sağdakinin ters şeklidir.
t ve kitap süslemelerinde, tezhipte kullanılır. Itır yaprağına benzediği için bu adla anılır.

RİK’A
Okuyup yazması olan her Osmanlı’nın günlük yazışmalarında kullandığı ve ağzı 1 mm’yi geçmeyen kamış kalemle yazılan rıka hattı, eskiden yazanın kendi anlayışına göre elden çıkıyorken, XIX. asırda, Babıali Rik’ası diye isimlendirilen ve resmi işlerde kullanılan bir nevi ile yazılmıştır ki bunun öncüsü, Mümtaz Efendi (1225/1810-1287/1872) olmuştur.

SÜLÜS
Sülüs de Kûfî gibi İslam yazılarının ileri, en olgun kollarından biridir, belki de birincisidir. Hattatlık deyince sülüsün akla gelmesi de bundandır.

SÜSLEME
Hattın bezenmesi, tezyinat, süsleme.

SEMBOLİK HAT SANATI
İslam sanatı için edebi semboller kullanımının kendisine has tatbik olunamazlığına rağmen günümüzün bazı hattatları bu yolu takip etmişlerdir. Hat sanatının bu türünde batılılaşma, sanatın kaynağı ve sürecinde yine tesirini göstermektedir.

TA’LİK
Ta’lik yazı, aslında Tevki hattının XIV. Asırda İran’da kazandığı değişiklikle ortaya çıkan yazıya verilen isimdir ve orada daha çok resmi yazışmalarda kullanılmıştır.

TUĞRA
Osmanlı devrinde, tahtta bulunan padişahın adına çekilen “tuğra”, padişahla birlikte babasının adını ve daima muzaffer olmasını dileyen bir duayı ihtiva eden özel bir şekildir. Tuğra bilhassa XVI. asırda tezhipli olarak hazırlanırdı. Tuğrayla padişahlar dışında, tarikat pirlerinin isimleri, yahut bir ayet veya hadis yazıldığı da görülmektedir.

TEZYİNAT
Hattın bezenmesi, tezyinat, süsleme

TİLMİZ
Öğrenci. Hat eğitimi alan kişi.

TUĞRA ÇEKMEK
Tuğra yazmak.

TUĞRAKEŞ
Osmanlı döneminde resmi evraklara tuğra yapan devlet görevlisi, Nişancı vekili. Tuğra istiflemede hünerli hattat.

ÜSTÜBEÇ MÜREKKEBİ
Üstübeç zahmetlice ezildikten sonra arap zamkı mahlulü ile karıştırılarakelde edilir. Bilhassa Mushafların süre başlıklarını, altın zemin üstüne yazmakta kullanılır.

ÜSTÜN
Arapça’da üzerine konulduğu harfin “e” ya da “a” sesi ile okunmasını sağlayan eğimli düz çizgi şeklindeki işaret, hareke. “Fetha” da denir.

YAZI ALTLIĞI
Bakış açısının 90 derece olarak muhafazası ve kağıdın dizde düzgün durabilmesi, eskilerin zır-ı meşk (meşk altı) dedikleri takriben 20*25 cm ebadında kaba kağıtların üst üstte tutturulmasıyla hazırlanan bir altlığın diz üstüne konulmasına bağlıdır.

ZIRNIK MÜREKKEBİ
“Zırnık” adıyla bilinen tabiattaki sodyum ve arsenik sülfürün zahmetlice ezildikten sonra arap zamkı mahlulü ile karıştırılması, sarı renkli bu mürekkebi verir.

ZIR-I MEŞK
Yazı altlığı. Bakış açısının 90 derece olarak muhafazası ve kağıdın dizde düzgün durabilmesi, eskilerin zır-ı meşk (meşk altı) dedikleri takriben 20*25 cm ebadında kaba kağıtların üst üstte tutturulmasıyla hazırlanan bir altlığın diz üstüne konulmasına bağlıdır.

ZÜLFE
Zülüf. Yüze dökülen saç. Saçak. Kakül. Hat ve tezhipte bazı harflerin ve motiflerin ucundaki çengele verilen ad.

KÂĞIDIN AHARLANMASI (TILA)

Ahar, yazı yazarken olabilecek hataların düzeltilmesinde silintinin belli olmaması ve iz bırakmaması için kâğıdın üzerine sürülen bir sıvıdır. Bu sayede ham ve pürüzlü kâğıtlar yazıya elverişli hale gelir. Üzerine bir defa ahar sürülmüş kâğıda tek aharlı, iki defa veya daha fazla ahar sürülmüş kâğıda da çift aharlı kâğıt adı verilir.

Kâğıt ıslahında ekseriya, yumurta veya nişasta aharı tatbik edilmiştir.

a) Yumurta Aharı: Taze ördek veya tavuk yumurtasının beyazı bir kâseye alınır. Yumruk büyüklüğünde bir şap parçasıyla yumurta akı kesilinceye kadar çalkalanır. Birkaç saat bekledikten bu köpüren malzemenin altında sabunlu suya benzeyen bir sıvı oluşur. Altta biriken bu sıvı, sünger veya tülbent sarılmış bir parça pamukla kâğıda sürülür. Ve gölgede kurutulur. Tuğrakeş İsmail Hakkı Bey’in bizzat tarif ettiği ahar usulü şöyledir: “Şekersiz olarak muhallebi tarzında pişirilmiş nişasta gayet ince süngerle kâğıdın her iki yüzüne sürülür. Sonra kâğıt İpte kurutulur. Bundan sonra yumurta akı az miktarda şapla çalkalanarak köpürtülür. Bu suretle köpürtülen yumurta akı, bir müddet haliyle bırakılır. Köpükler tamamen sönüp zeytinyağı şeklini alınca nişasta sürülmüş ve kurutulmuş kâğıt üzerine ince süngerle bu yumurta akından sürülüp yine kurutulmaya bırakılır. Kağıt kurutulduktan sonra, evvela saplı mühre ile sonra billur mühre ile parlatılır.”

b) Nişasta Aharı: Bu tarz aharın yapımında buğday nişastası kullanılır. Önce soğuk suda eritilen nişastaya, bir miktar jelâtinle kaynar su ilave edilir. İyice piştikten sonra süzülür ve kâğıt üzerine sürülür.

Ahar, yazının ve kâğıdın cinsine göre yapılır. Mushaf yazmak için hazırlanan kâğıtların her iki tarafına da ince bir ahar çekilir. Çok tashih ve emek isteyen celi yazıların kâğıtlarının, yalnız bir tarafı birkaç kat kuvvetlice aharlanır.

Özellikle ta’lik kıt’alar için hazırlanan kâğıtların, aharlanmasına daha da özen gösterilmelidir. Kâğıdın aharlanması hat sanatında ayrı bir ustalık ister.

KÂĞITLARIN MÜHRELENMESİ

Kağıda aharı iyice yedirmek, yüzündeki pürüzleri gidermek ve ilerde çatlamasını önlemek için cam veya çakmaktan yapılmış mühre ile kağıtlar mührelenir. Aharlanmış mührelenecek kâğıtlar, ıhlamur ağacından yapılmış yekpare, ortası çukurca mühre tahtası, Pesterek üzerine konur. Mührenin hareketini kolaylaştırmak için kuru sabun sürülmüş bir çuha, kâğıt üzerinde gezdirilir. Daha sonra çakmak veya cam mühre muhtelif yönlerde kâğıt üzerinde kuvvetle hareket ettirilir. Böylece mührelenen kâğıtlar üst üste sıralanır. Üstüne de bir ağırlık konarak, kullanılmak üzere en az bir yıl bekletilir. Ancak günümüzdeki kâğıtların kaliteli olması nedeniyle bu kadar uzun süre beklemeye gerek yoktur. Yapıldığı maddeye göre mühre çeşitleri şunlardır:

a) Böcek Mühre: Deniz böceği kabuğundan yapılır.

b) Billur Mühre: Kaz yumurtası şeklinde camdan yapılan mühredir.

c) Çakmak Mühre: Çakmak taşından yapılan mühredir. Çakmak taşı, saplı bir tahtanın ortasına yerleştirilmiştir.

d) Zer Mühre: Sert akikten yapılan bu mühre, yaldız ve altın parlatmada kullanılır.